10 Eylül 2009
Geçen gün maslak salx’tan gelir, hayvan boğazlama yeri demektir dedim ya. Birkaç okurumun aklı yatmamış, nasıl yani diye sormuşlar.
Arapça’da ism-i zaman ve mekân dedikleri son derece şık bir kelime kalıbı var. Üç harfli fiil kökünü alıyorsunuz, maSSaS veya maSSiSkalıbına sokuyorsunuz. Bazen arkasına dişil eki olan –a(t) ekliyorsunuz. O işin yapıldığı yer...
2021-11-28 19:00:00 +0000 UTC View Post9 Eylül 2009
“Şehrin Türkçesi balık mıdır” diye sormuş, kutadgubiliklere meraklı görünen bir okurum. Hemen kontr soruyu çaktım: şehir mi Türkçedir, (şehir anlamında) balık mı Türkçedir? Bu ciddi bir soru. Sokaktan ilk geçen bin kişiye sorabiliriz mesela.
Balık daha Türkçedir diyenler bence feci bir ideolojik körlükten mustaripler. Sokaktan geçen bin kişin...
2021-11-26 19:00:00 +0000 UTC View Post8 Eylül 2009
Havlu havlıdır tabii, havı olan manasına. 17. yüzyılda henüz bağımsız kelime olmamış gibi, sözlükte havlu makrama diye deyim geçiyor. Makrama peşkir demek, dolayısıyla “havlı peşkir”, düz kumaş peşkir değil pırtıklı cinsi.
Asıl ilginci ne biliyor musunuz? Türkçede bugün dilin temel kurallarından biri bildiğimiz küçük ses uyumu var ya, 17. yüzyıl sonla...
2021-11-25 19:00:01 +0000 UTC View Post7 Eylül 2009
Etimoloji ne işe yarar? Bir işe yaramaz aslında. Kelimelerin hikâyesi insan hikâyeleri gibidir, biraz hoşça vakit geçirirsin, şansın varsa biraz da ufkun açılır. O kadar.
Mesela şu, kaç yıldır sözlüğümde durup duruyormuş, farkında değilmişim, geçen gün farkına vardım. Lüzumsuz bilgi, ama keyifli.
Arapça beşer insan. Ama özellikle etten kemikten bir şey ...
2021-11-24 19:00:00 +0000 UTC View Post5 Eylül 2009
Maslak şimdi İstanbul’un şıkıdım semtlerinden biri. Ama adı mezbaha demek, heyhat. Eskiden şehirden saatlerce mesafede kör ıssız bir yerdi, belli ki mezbaha için uygun bulmuşlar. Öyle eski Osmanlı devirleri filan da değil, sanmam; geleneksel kara düzende hayvanı evinin önünde boğazlarsın olur biter. 20. yüzyıl başı gibi, modernleşme çağında olmalı.2021-11-23 19:00:01 +0000 UTC View Post
4 Eylül 2009
Oniki artı bir aylı takvimi yanılmıyorsam MÖ 600’lere doğru eski Babilliler keşfetmiş. Hemen ardından İranlılarla Yahudiler, bir süre sonra da Yunanlılar benimsemiş. Bu sistemde ay hakiki aydır, yani hilali görünce başlar. 354 günlük ay yılı ile 365 küsur günlük güneş yılı arasındaki farkı telafi etmek için de üç yılda bir ekstradan bir ay eklenir. Böylece aylar azami 20-30 gü...
2021-11-22 19:00:01 +0000 UTC View Post3 Eylül 2009
Osmanlıda, misal, Trabzon deyince normal olarak Trabzon kenti kastedilmez, Trabzon beyliği ya da vilayeti kastedilir. Sur içindeki kent için nefs-i Trabzon diye ayrıca belirtirler, Trabzon’un içi manasına. “Trabzon’un neresindensin? İçinden.” O mantık.
Bizans Rumcasında da belli ki aynı yolu izlemişler. Rumcadan Türkçeye geçen şehir ve kasaba adlarının çoğunda isim aynen ...
2021-11-21 19:00:00 +0000 UTC View Post2009 sonlarına doğru Kelimebaz gitgide artan oranda siyasi konulara değinmeye başladı. İlk örneklerinden biri. 2 Eylül 2009.
Meşhur belgeyi imzalayan albayı şutlamışlar.[1]Sonra da bildiri yayınlamışlar ki, aslında zaten kadro yokmuş da, albayın şahsıyla değil sınıfıyla ilgiliymiş de, hede hödö.
Bir: Türki...
2021-11-20 19:00:00 +0000 UTC View Post1 Eylül 2009
Yok, vallahi tatil filan yapmadım. Bir aydır hemen her gece sabah beşlere kadar çalıştım, gözlerim pörtledi, göbeğim sarktı, sırtımın ağrısından duramaz oldum. Ama sözlüğümün yeni baskısını alnımın akıyla yetiştirdim. Güzel oldu, bayramdan önce çıkıyor. Her gün her gün bu adamı okumayayım, bir kereden hepsini öğreneyim, elimin altında olsun diyorsanız hiç durmayın, alın...
2021-11-19 18:00:06 +0000 UTC View Post15 Ağustos 2009'da Taraf'ta çıkan kısa tatil notu
Yazarınız tırlatmak üzeredir.
Biliyorsunuz asıl işim bu kelimebazlık işi değil. İzmir’in dağındaki bir köyde, 54 yataklı bir acayip köy otelinin yürütücübaşıyım. Haftada yedi gün sabahtan akşama dek yok hidrofor bozulmuş, yok müşterinin otobüsü kaçmış, aşçı ile yamağı kavga etmiş, bürodaki kızın evleneceği tutmuş, nalburun ç...
2021-11-18 18:00:05 +0000 UTC View Post14 Ağustos 2009
Dillerin tarihteki evrimini anlamak için bin tane ses kuralı ezberleyeceksin. Misal: eski İran dillerinde kelime başındaki /w/ sesi modern Farsçada daima /b/ olur. Misal: Eski İrancadaki /c/ veya /ç/ sesi doğu İran lehçelerinde aynen kalır, batı İran lehçelerinde /z/ olur; modern Farsça karışık bir dil olduğundan her iki biçimi bazen yanyana barındırır. Misal: Antik çağ Yunancasında /w...
2021-11-17 18:00:07 +0000 UTC View PostÇağdaş Türkiye argosunda aganigi = oynaşmak, cinsel ilişkide bulunmak. On yıl kadar önceki Fiskobirlik fındık reklamlarından mı türedi, yoksa daha önceden de bu anlamı var mıydı emin değilim. Tam hali aganigi naganigi, kısaca ilk kelime söyleniyor.
Nereden geldiğini biliyorsunuz değil mi? Devr-i kadimden beri bütün çocukların (ya da İstanbul çocuklarının) bildiği bir kuş d...
2021-11-16 18:00:05 +0000 UTC View Post12 Ağustos 2009
Türkçede light diye bir sözcük var mı? Vallahi herkes kızacak gene ama bana sorarsanız var. 1990’ların ortasıydı yanılmıyorsam, o ara çıkıp sönen semi-entel gazetelerden birine “Cumhuriyet light” diye isim takmışlardı. O günden beri hep bir şeylerin laytı çıkıp duruyor – light mayonez, light şarap, light terminoloji, light egzersiz, light erkek, light darbeci, y...
2021-11-15 18:00:06 +0000 UTC View Post11 Ağustos 2009
Eyvah, Canan Arıtman haklı mı çıktı ne? Cumhurbaşkanı Gül Kürtçe zannedip Norşin’e Norşin demiş. Heyhat, Kürtçe değil Ermenice! Nor yeni, şen – aslı ince é ile şéndir, yerel ağızlarda şin olur – köy, daha doğrusu yerleşim, imar edilmiş yer, mamure. Bildiğiniz Yeniköy yani. Azerbaycan’da iki tane Norşen var, ikisinin de adını düzeltip Ye...
2021-11-14 18:00:03 +0000 UTC View Post8 Ağustos 2009
Sumer dili ilk keşfedildiğinde, daha kimse nedir nasıldır bir şey bilmezken Julius Oppert adlı bir Alman 1855 yılında bunun tıpkı Macarca ve Türkçe gibi aglutinatif bir dil olduğunu fark etmiş – yani sarmısak-la-ya-ma-dı-k-lar-ımız-ın-ki-ler-le-y-miş-sin-iz gibi zincirleme eklemlemeye müsait. Dolayısıyla “Turani” bir dil olabileceğini ileri sürmüş. Pek taraftar bulmamış gerçi a...
2021-11-13 18:00:04 +0000 UTC View Post7 Ağustos 2009
“Sümer mitolojisinde ilk yaratılan insana lulu amelu (işçi) denilmiş. Sanırım amele kelimesinin kökeni de Sümerce olmalı,” diye akıl yürütmüş dillere meraklı olduğu anlaşılan bir okurum.
Genel kural şudur: bir yerde Sumerlere ve Sumerceye dair bir şey okudun mu yüz defa kontrol edip gözünle görmedikçe atmasyon kabul edeceksin. Sumercenin böyle bir şeyi var, i...
2021-11-12 18:00:05 +0000 UTC View Post6 Ağustos 2009
Yok kardeşim, üzgünüm, isot da Kürtçe değil.
Gene biri sayfalar boyu döktürmüş, ne Türk faşizmine yalakalığım kalmış, ne hangi menfur çıkarlara “hizmet ettiğim.” Özbeöz Urfa malı olan isota sözlüğümde Türkçe demişim, halbuki Kürtçe olduğunu herkes bilirmiş, Türkler bu kelimeyi 1990’larda öğrenmiş, yalan konuşarak kime yaranmaya çalışıyormuşum, dıy dıy da ...
2021-11-11 18:00:04 +0000 UTC View PostDünyanın bir yerinde, emek ve yetenek ürünü olan bir işte insan kendi ülkesinin bayrağı göndere çıksa sevinmez mi? Sevinir tabii: sevinmeyen ruhsuzdur. İnsan başarıdan pay çıkarır, oraya ait olmakla gurur duyar, tanıdıklar iyi bir iş yaptı diye mutlu olur. Bu memleketten kırk sene önce gitmiş, rejiminden nefret eden, insanını da sevmemek için yeterli sebebi olduğuna inanan insanlar tanırım; Türk takımı gol att...
2021-11-10 18:00:00 +0000 UTC View PostAvrupa üniversitelerinde 19. yüzyıl başlarına dek eğitim dili Latince idi. Yani hiç kimsenin evinde konuşmadığı, bin küsur yıl önce ölmüş bir antika dil. Bundan dolayı Avrupa’da eğitim zarar gördü mü? Sanmıyorum. Millî bilinç zedelendi mi? Zedelenmiştir evet, Avrupa’nın bilumum ülkelerinden gelen bilim adamları kendilerini ortak ve evrensel bir ilim camiasının üyesi saymışlar, kendi kıytırık krallıklar...
2021-11-09 18:00:00 +0000 UTC View Post3 Ağustos 2009
Gelelim seksin faydalarına. Sorumuz şu: En temel insan eylemlerinden biri için neden ithal malı fantazi bir kelime kullanırlar? Türkçesi yok mudur bu meretin? İster misin emperyalistler vatanımızı bölmek ve dilimizi kıçımıza kaçırmak için yurdumuza bu yabancı kelimeyi sokmuş olsun!
Peki, çalıştıralım kafayı, sekse eşdeğer bir tane yerli kelime bulalım. Türkçe Arapça fark etm...
2021-11-08 18:00:01 +0000 UTC View PostÇağdaş yaşamın Türkçeye kazandırdığı taze kelimelerden biri slip. “Kısa kesimli erkek donu” anlamında galiba 1980’lerde çıktı. Cümle içinde kullanımına örnek: “Muz desenli slipimiz yok, bokser verelim.” Aslında slipimiz mi slibimiz mi olur emin değilim. Bokser de boxer yazılmalı herhalde, TDK sözlüğü bu konularda yardımcı değil maalesef.
İkinci anlam: kredi kartından bir defal...
2021-11-07 18:00:00 +0000 UTC View Post31 Temmuz 2009
Dilimizde aşağı yukarı aynı anlama gelen bir salak var, bir de saloz var. İkincisi son yıllarda biraz demode olsa da halk ağızlarında yaygın kelime, 19. yüzyıldan itibaren edebi dilde de kaydedilmiş. Geçenlerde biri mektup yazmış, üstünü başını yırtanlara halk türkülerinde salozane derlermiş, Malatya’da hepten uçuk adama saloz...
2021-11-06 18:00:00 +0000 UTC View Post30 Temmuz 2009
Arapça m-l-k kökü esasen “egemen olma, beylik ve hükümdarlık etme” ve ikinci olarak özel hukuk çerçevesinde bir mala “sahip olma”. Bu iki kavram arasındaki ince alakaları anlatmaya kalkacak olursak gene konu sapar, yazıyı toparlayamayız, onun için geçelim. Mesela melik kraldır, mâlik de Arapçada daha çok bu anlamda kullanılır ama Türkçede özel huku...
2021-11-05 18:00:01 +0000 UTC View PostDün kulla köleyi gördük, yazının ucunu da memluk’a bağladık. Memluk neymiş? Malik olunan şey veya kişi, m-l-k kökünden, köle demek. Aynı anlama gelen gulam’dan daha kibar, daha kuru, daha hukuki bir deyim.
Miladi 9. yüzyıla doğru Araplar fazla medenileşip savaş döğüş işlerinden zevk almaz olunca Türkistan’dan gelen Türk köleleri asker yazmaya başlamışlar, tıpkı Brezilya’dan futbol...
2021-11-04 18:00:00 +0000 UTC View Post28 Temmuz 2009
Kul ta Orhun yazıtlarından beri var olan bir Türkçe kelime, hizmetkâr ve köle demek. Bu iki kategori arasındaki ayrım eski dillerde yoktur, ya da varsa net değildir. Latince servus hem hizmetçi (servant) hem köle (slave) demek. Arapça ˁabd da öyle. Yani bir adamı hizmetinde çalıştırıyorsan ha maaş vermişsin, teorik olarak “özgür” saymı...
2021-11-03 18:00:00 +0000 UTC View PostKürşat Bumin hocam geçen gün Yeni Şafak’taki yazısında Kelimebaz’ı öve öve övgü manyağı yapmış.[1] Mahcup görünmeye çalışıyorum tabii, ama eş dost meclisinde havamdan geçilmez oldu diyorlar. Zaten Ali ile Özlem başıma kakıp duruyorlardı “tevazu da tevazu, sende tevazu eksik” diye, şu ara hiç onlara gözükmesem daha ...
2021-11-02 18:00:01 +0000 UTC View Post25 Temmuz 2009
Farsça pehlevân = yiğit, kahraman, cengâver. Fars edebiyatının başyapıtı olan Şahname baştan aşağı pehlevan menkıbeleriyle doludur, pehlevanların en meşhuru da pehlevan-ı cihân Zal oğlu Rüstem’dir. Bunlar güreşçi filan değil, yanlış anlamayın, Zabulistan ve Sistan ülkelerinin hükümdarları, şahlar şahı Cemşid soyundan gelme, şehir ve saray sahibi soylu kişile...
2021-11-01 18:00:07 +0000 UTC View Post24 Temmuz 2009
Türk Dili dergisinin 1936 yılında önerdiği Öztürkçe kelimelerden bir demet sunmaya devam ediyoruz.
Üyürt neymiş? Seçim ve tercih demekmiş. Köterikarakter, öredil kat’i, eysirim de tarih. Bunların nereden türetildiğine dair bir fikrim yok, ama Divan-ı Lugat-i Türk’ü karıştırsak eminim ucundan tutacak bir şeyler bu...
2021-10-31 18:00:01 +0000 UTC View Post23 Temmuz 2009
TDK’nin resmi yayını olan Türk Dili dergisinin 17.-18. sayısı 1936’da çıkmış, 155 sayfa, Dil Devrimi’nin ilk dört yıllık hengâmesinin bir tür özeti, en nadide mücevheri. Yaklaşık 5500 adet yeni kelime tanıtmışlar. “Her adımında yol gösteren, Türklüğün dilini aydınlatan Ulu Önder’e, derleme işini bir devlet ödevi şekline koyan cumhuriyet hükümetine ve onun değer biçilm...
2021-10-30 17:00:01 +0000 UTC View Post22 Temmuz 2009
Semizotuna Anadolu’da pirpirim derler. TDK Türkçe Sözlük’e almamışlar, ama Derleme Sözlüğünde bir ton entrisi var. Çorum, Amasya, Tokat, Sivas, Kayseri gibi birçok yerde pürpürüm, Doğubayazıt’ta püpürüm, Amasya’da pırpırım, Arapkir’de perper, Mezifon’da parpar, Yusufeli’nde